Γιαντβίγκα της Πολωνίας

Η Εδβίγη (ουγγρικά: Hedvig lengyel királynő, πολωνικά: Jadwiga Andegaweńska) (Βούδα, 18 Φεβρουαρίου 1374 – Κρακοβία, 17 Ιουλίου 1399), γνωστή και ως Έντβικ, ήταν η πρώτη γυναίκα μονάρχης του βασιλείου της Πολωνίας, από το 1384 έως το θάνατό της. Ήταν η νεότερη κόρη του Λουδοβίκου Α', βασιλιά της Ουγγαρίας και της Πολωνίας, και της Ελισάβετ της Βοσνίας. Ήταν μέλος του οίκου των Καπετιδών-Ανζού, αλλά είχε στενότερη συγγένεια με την δυναστεία των Πιαστ της Πολωνίας μέσω των προγόνων της. Αγιοποιήθηκε το 1997, από τον πάπα Ιωάννη Παύλο Β', και εορτάζει στις 28 Φεβρουαρίου.

Η ακριβής ημερομηνία γέννησης της Εδβίγης δεν είναι γνωστή. Το 1375 κανονίστηκε ο γάμος με τον Γουλιέλμο των Αψβούργων και έζησε στην Αυστρία από το 1378 μέχρι το 1380.Μετά τον θάνατο της γηραιότερης αδελφής της, το 1379, η Εδβίγη και ο Γουλιέλμος θεωρήθηκαν διάδοχοι του θρόνου της Ουγγαρίας, ενώ η Μαρία και ο αρραβωνιαστικός της, Σιγισμούνδος του Λουξεμβούργου, του θρόνου της Πολωνίας. Όμως ο βασιλιάς Λουδοβίκος πέθανε το 1382 και έτσι η Μαρία στέφθηκε, μετά από αίτημα της μητέρας της, βασίλισσα της Ουγγαρίας. Ο Σιγισμούνδος προσπάθησε να προσαρτήσει την Πολωνία, αλλά οι Πολωνοί ευγενείς ανακοίνωσαν ότι θα υπάκουαν την κόρη του Λουδοβίκου, που θα έμενε στην Πολωνία. Η βασίλισσα Ελισάβετ πρότεινε η Εδβίγη να γίνει βασίλισσα της Πολωνίας, αλλά δεν την έστειλε να στεφθεί στην Κρακοβία, μέχρι που την έπεισαν οι ευγενείς της Ελάσσονος Πολωνίας.

Η Εδβίγη στέφθηκε βασίλισσα στην πρωτεύουσα της Πολωνίας, Κρακοβία, την 16η Οκτωβρίου 1384. Η στέψη της με αυτόν τον τίτλο έγινε είτε για να εκφράσει την αντίθεση των Πολωνών ευγενών στο ενδεχόμενο να γινόταν αυτομάτως βασιλιάς ο αρραβωνιαστικός της Γουλιέλμος ή απλώς για να υπογραμμισθεί ότι ήταν κυρίαρχη βασίλισσα (και όχι σύζυγος βασιλιά). Οι σύμβουλοί της, μετά από τη συναίνεση της μητέρας της, άρχισαν τις διαπραγματεύσεις με τον Γιαγγέλωνα, Μέγα Δούκα της Λιθουανίας, ο οποίος ήταν πάνω από 30 χρόνια μεγαλύτερός της και παγανιστής, σχετικά με τον γάμο του με την Εδβίγη. Ο Γιαγγέλων υπέγραψε την Ένωση του Κρέβο, υποσχόμενος να προσχωρήσει στον Ρωμαιοκαθολικισμό και να προωθήσει τον εκχριστιανισμό των υποτελών του. Ο Γουλιέλμος έσπευσε στη Κρακοβία, ώστε να ολοκληρώσει τον προκαθορισμένο γάμο του με την Εδβίγη, όμως οι Πολωνοί ευγενείς τον εξεδίωξαν στα τέλη Αυγούστου του 1385.[18] Ο Γιαγγέλων, ο οποίος βαπτίστηκε Λαδίσλαος, νυμφεύθηκε την τότε δωδεκάχρονη Εδβίγη στις 15 Φεβρουαρίου 1386. Ο Λαδίσλαος/Γιαγγέλων στέφθηκε βασιλιάς στις 4 Μαρτίου.

Ως συγκυβερνήτρια, η Εδβίγη συνεργαζόταν στενά με τον σύζυγό τής. Αφότου οι επαναστατημένοι άρχοντες φυλάκισαν τη μητέρα και την αδελφή της, επιτέθηκε στην υπό ουγγρική κυριαρχία Ρουθηνία και έπεισε τους περισσότερους κατοίκους να γίνουν υπήκοοι του στέμματος της Πολωνίας. Μεσολάβησε ως διαπραγματεύτρια μεταξύ των συγγενών του συζύγου της, καθώς και ανάμεσα στην Πολωνία και τους Τεύτονες Ιππότες. Μετά τον θάνατο της αδελφής της, Μαρίας, το 1395, η Εδβίγη και ο Λαδίσλαος διεκδίκησαν την Ουγγαρία από τον χήρο Σιγισμούνδο, αλλά οι Ούγγροι ευγενείς δεν τους υποστήριξαν.

Η Εδβίγη πέθανε στις 17 Ιουλίου 1399, περίπου ένα μήνα μετά τη γέννηση της κόρης της Ελισάβετ (η οποία είχε αποβιώσει τέσσερεις μέρες πριν, στις 13 Ιουλίου 1399). Τάφηκε στον καθεδρικό ναό της Κρακοβίας.

Η Εδβίγη συμμετείχε σε πολιτιστικές δραστηριότητες και εράνους και ίδρυσε νέα νοσοκομεία, σχολεία και εκκλησίες, ενώ επιδιόρθωσε τα παλιά. Επίσης, επανασύστησε το Πανεπιστήμιο της Κρακοβίας, το οποίο είχε ιδρυθεί το 1364, ζητώντας από τον Πάπα να ιδρυθεί θεολογική σχολή στην Κρακοβία. Το αίτημά τους εγκρίθηκε τις 11 Ιανουαρίου 1397, αλλά το τμήμα ολοκληρώθηκε ένα χρόνο μετά το θάνατο της Εδβίγης, τις 26 Ιουλίου 1400.

 

Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ

 Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ (γαλλικά: Hélène Ahrweiler‎‎, Αθήνα, 29 Αυγούστου 1926 - Αθήνα, 16 Φεβρουαρίου 2026) ήταν Ελληνίδα βυζαντινολόγος ιστορικός μικρασιατικής καταγωγής. Υπήρξε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του τμήματος Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης το 1967 και η πρώτη γυναίκα πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης στην 700 χρόνων ιστορία του, το 1976. Ακόμη, ήταν Πρέσβειρα Καλής Θέλησης της UNICEF.

Γεννήθηκε στην Αθήνα από Μικρασιάτες γονείς. Πατέρας της ήταν ο Νίκος Γλύκατζης, Μικρασιάτης έμπορος και επιστάτης των κτημάτων της οικογενείας της μητέρας της, Καλλιρόης, το γένος Ψαλτίδη, η οποία προερχόταν από εύπορη οικογένεια της Προύσας. Αποφοίτησε από το Δ΄ Γυμνάσιο Αθηνών και σπούδασε στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Στην Κατοχή εντάχθηκε στην ΕΠΟΝ και ήταν η υπεύθυνη μαθητριών του Παγκρατίου, υπό την καθοδήγηση του Χρήστου Πασαλάρη. Κατά τα Δεκεμβριανά, ακολούθησε τον ΕΛΑΣ Αθηνών, στην υποχώρηση του από την Αττική και επέστρεψε στον Βύρωνα μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας.

Την περίοδο του 1950, ενώ ήταν φοιτήτρια του πανεπιστημίου, εργάστηκε ως γνώστρια της γαλλικής γλώσσας στον κύκλο της βασίλισσας Φρειδερίκης.  Μετά την αποφοίτησή της από τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ εργάστηκε ως ερευνήτρια στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (1949-1953).

Εγκαταστάθηκε στο Παρίσι το 1953 για να συνεχίσει τις σπουδές της. Δύο χρόνια μετά την άφιξή της, διορίσθηκε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (Γαλλία) (CNRS) και το 1964 έγινε διευθύντρια σπουδών του Κέντρου και το 1967 καθηγήτρια στη Σορβόννη. Το 1966 έλαβε το δίπλωμα doctorat ès lettres, με τη μελέτη της για το Βυζάντιο και τη θάλασσα, που εκδόθηκε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις της Γαλλίας (Byzance et la mer, Παρίσι: Presses universitaires de France). Διετέλεσε Διευθύντρια του Κέντρου Ιστορίας και Πολιτισμού του Βυζαντίου και της Χριστιανικής Αρχαιολογίας, έγινε Αντιπρύτανις (1970-1973) και το 1976, Πρύτανις στο Πανεπιστήμιο της Σορβόννης (Paris I). Ήταν η πρώτη γυναίκα Πρύτανης στην ιστορία των 700 χρόνων του Πανεπιστημίου της Σορβόννης αλλά και η πρώτη γυναίκα παγκοσμίως που είχε τέτοια θέση σε διεθνώς αναγνωρισμένο πανεπιστήμιο. Εκεί γνώρισε τον σύζυγό της, τον Ζακ Αρβελέρ (1918–2010), που ήταν αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού της Γαλλίας και ο οποίος καταγόταν από μεγαλοαστική οικογένεια του Παρισιού. Με τον Ζακ Αρβελέρ απέκτησε μία κόρη, την Μαρί-Ελέν. Μέχρι τον θάνατό της ζούσε μόνιμα στο Παρίσι.

Ήταν Πρόεδρος της Επιτροπής Ηθικής του Εθνικού Κέντρου για την Επιστημονική Έρευνα (Γαλλία), του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου των Δελφών (Ελλάδα) και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Επιτροπής Βυζαντινών Σπουδών. Επίσης, διετέλεσε Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας, Πρύτανις της Ακαδημίας και Καγκελάριος των Πανεπιστημίων των Παρισίων, Πρόεδρος του Κέντρου Georges Pompidou-Beaubourg, Πρόεδρος του Αμερικανικού Μουσείου Τέχνης και Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου στο Παρίσι. Ήταν, ακόμη, μέλος του επιστημονικού εποπτικού συμβουλίου του Ιδρύματος Λαμπράκη και Επίτιμη Πρόεδρος της Διεθνούς Ένωσης Βυζαντινών Σπουδών.

Στο Ελληνικό δημοψήφισμα του 2015 τάχθηκε υπέρ του «Ναι». Επίσης, τον Νοέμβριο του 2015 εξέδωσε μία ανακοίνωση και ένα βίντεο, με το οποίο δήλωσε την έμπρακτη στήριξή της για τον Κυριάκο Κ. Μητσοτάκη για τις εσωκομματικές εκλογές της Νέας Δημοκρατίας, αφιερώνοντάς του και ένα ποίημα. Ισχυρίστηκε ότι στον τάφο της Βεργίνας είναι θαμμένος ο Μέγας Αλέξανδρος, το οποίο και αναλύει στο βιβλίο της Ο Μέγας Αλέξανδρος των Βυζαντινών.^[36][16] Μαζί με άλλες εξέχουσες προσωπικότητες τον Ιούνιο του 2019 ζήτησε την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου.  Επίσης, διετέλεσε μέλος της Επιτροπής «Ελλάδα 2021» για τον εορτασμό των 200 χρόνων από την ελληνική επανάσταση.

Απεβίωσε στην Αθήνα στις 16 Φεβρουαρίου 2026, σε ηλικία 99 ετών.

Αξιώματα και βραβεύσεις

Ήταν Επίτιμη Διδάκτωρ του Αμερικανικού Πανεπιστημίου των Παρισίων (1989), του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, καθώς και των Πανεπιστημίων του Λονδίνου, του Βελιγραδίου, των Αθηνών, της Λίμα, του Νιου Μπράνσγουικ (Καναδάς), της Χάιφα, της Νέας Υόρκης, της Θεσσαλονίκης, του Φραίμπουργκ (Ελβετία), κ.α..

Ήταν επίσης τιμητικό μέλος των Ακαδημιών Αθηνών, Βερολίνου, Βουλγαρίας, καθώς και της Βρετανίας. Επίσης, ήταν μέλος και συνεργάτιδα της Βασιλικής Ακαδημίας των Επιστημών, των Γραμμάτων και των Τεχνών του Βελγίου.

Είχε λάβει τις εξής τιμητικές διακρίσεις από τη Γαλλική Δημοκρατία:

• Ταξιάρχης της Λεγεώνας της Τιμής
• Μεγαλόσταυρος του Εθνικού Τάγματος της Τιμής
• Διοικητής της Τάξης των Ακαδημαϊκών Φοινίκων
• Ταξιάρχης των Τεχνών και των Γραμμάτων

Ακόμη, είχε λάβει τις εξής διακρίσεις: Ταξιάρχης του Τάγματος της Τιμής (Ελλάδα), Επίτιμη Πολίτης (Γαλλία), Υψηλότατη Ταξιάρχης (Μεξικό), Ταξιάρχης του Τάγματος της Τιμής του Μεγάλου Δουκάτου (Λουξεμβούργο), Υψηλότερη Ταξιάρχης του Τιμητικού Παρασήμου για τις υπηρεσίες στην Δημοκρατία της Αυστρίας, Ταξιάρχης του Βασιλικού Τάγματος  της Δανίας, Ταξιάρχης των Επιστημών, της Παιδείας και της Τέχνης (Πορτογαλία), Ταξιάρχης του Τάγματος Αξίας της Ιταλικής Δημοκρατίας (Ιταλία), τιμητικό μετάλλιο από τη Πολωνική Ακαδημία Επιστημών και Ασημένιο Μετάλλιο του Ολυμπιακού Τάγματος από τη Διεθνή Ολυμπιακή Επιτροπή.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ θεωρείτο ως μία από τις πλέον εξέχουσες πανεπιστημιακές προσωπικότητες, ιδιαίτερα στη βυζαντινολογία, με πολύ μεγάλο αριθμό σχετικών διαλέξεων και ομιλιών εντός και εκτός Ελλάδας. Στην τηλεοπτική εκπομπή Μεγάλοι Έλληνες πήρε την 86η θέση.

Εργογραφία

Τα έργα της αφορούν κυρίως την ιδιότητά της ως βυζαντινολόγου. Μεταξύ των σημαντικότερων, αξίζει να αναφερθούν οι Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 9ο και 10ο αιώνα (1960), Το Βυζάντιο και η θάλασσα (1966), Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου (1971), Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη (1976), και Η πολιτική ιδεολογία της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας (L’ ideologie politique de l’ empire Byzantine, 1976 ― ελλην. μετάφρ. Τ. Δρακόπουλου, «ΨΥΧΟΓΙΟΣ»), Βυζαντινή γεωγραφία, Ιστορική γεωγραφία του μεσογειακού κόσμου. Στα βιβλία της περιλαμβάνονται, επίσης, Η Σμύρνη ανάμεσα σε δύο τουρκικές κατοχές (1975), Η διασπορά στο Βυζάντιο (1995), The Making of Europe (2000), Γιατί το Βυζάντιο (2010), Σας μιλώ για το Βυζάντιο (2014), Πόσο Ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες; (2016), Μικρασία, Καρδιά του Ελληνισμού (2021), κ.ά..

Δέκα ποιήματα από την ποιητική της συλλογή «Το άγνωστο Βυζάντιο» (Εκδόσεις Ερμής) μελοποιήθηκαν από τον συνθέτη Νίκο Πλάτανο και «ζωντάνεψαν» μέσα από τις ερμηνείες του Γιώργου Νταλάρα. Η πρώτη παρουσίαση του έργου έγινε στο Θέατρο Rex το 2004 στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Αγών της 5ης Διεθνούς Συνάντησης Αρχαιολογικής Ταινίας του Μεσογειακού Χώρου για την ενίσχυση των σκοπών του. Το έργο ξαναπαρουσιάστηκε ολοκληρωμένο στις 16 Νοεμβρίου 2008 στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών όπου ηχογραφήθηκε ζωντανά και κυκλοφόρησε σε βιβλίο-CD με τον γενικό τίτλο "Αμίλητη Ιστορία" .